serwisie   artykułach
O nas Aktualności Usługi Klienci Newsletter Konkurs          Biuletynów Firmowych Książki i poradniki Artykuły Poradnia językowa Napisali o nas Linki Kontakt	Zobacz nasze porady Zadaj nam pytanie Poradnia językowa Agape – nasze porady Zobacz porady: • Jak prawidłowo powinnam napisać słowo „średnio zaawansowany”? • Jak powinniśmy mówić prawidłowo: do Chorwacji czy na Chorwację (np. wyjeżdżam na wczasy)?... • Jak powinno się napisać: jakby czy jak by? • Czy poprawnie mówi się, że jakiś środek jest ‘udrożniający’ czy udrażniający’? • Która z form odmiany jest prawidłowa: ulica Hauke Bosaka czy też Haukego Bosaka? • Czy sformułowanie „w przeciwności do kogoś, czegoś” jest równie poprawne jak „w przeciwieństwie do kogoś, czegoś”? • Czy sformułowania: „obuwie są dostępne” i „obuwie jest dostępne” są poprawne? • Jeśli ktoś złamał prawo to mówi się, że „prawo zostało złamane”. A gdy ktoś obszedł prawo to „prawo zostało...?” • Czy można bisować dwukrotnie, skoro bis znaczy: dwukrotnie, powtórnie, jeszcze raz? • Czy piszemy „we krwi” czy „w krwi”? • Czy jeśli coś „potrafi zdziałać cuda”, można też powiedzieć, że coś „działa cuda”? • Jaka jest prawidłowa forma zapisu skrótu „mój telefon wewnętrzny”? • Jaka jest poprawna forma dla rzeczownika liczby mnogiej „płytki”? • Czy stawiamy kropkę na końcu podpisów pod zdjęciami? • Czy wyrażenie „południowy zachód” pisze się razem, czy osobno? • Jak napisać zdanie: „Zobowiązuję się do nierozpowszechniania, niepublikowania, niekopiowania, niewykorzystywania”? • Czy słowo „flatplan” ma swój polski odpowiednik. Czy istnieje oficjalne słowo lub zwrot na określenie podpisu pod zdjęciem? • Jak napisać poprawnie zdanie: „By poznać Wasze opinie jeszcze lepiej…” czy „By poznać Wasze opinie jeszcze bardziej…”? • Jak lepiej napisać: zwiększam dodatek na 1000 zł czy do 1000 zł? • Jak powiedzieć poprawnie: „kompozycja olejów” czy „kompozycja olei”? • Litera: wystuknięta czy wystukana? • Prawidłowe użycie przyimków • Znaczenie i zastosowanie słowa „implementacja” • Nazwy świąt i dni świątecznych • O związkach frazeologicznych • Jak poprawnie pisać datę w tekście? • Czy w zestawieniu znaków w rodzaju: ?”. !”. ...”. stawiamy kropkę na końcu... • Jak pisać daty? • Czy funkcje i tytuły naukowe (dyrektor, profesor) piszemy z dużej litery? • Przeciwgrzybiczne czy przeciwgrzybicze? • Czy przecinki są poprawnie wstawione w zdaniu... • Tautologia, czyli potocznie „masło maślane” • Użycie związków frazeologicznych • Kiedy stawiać przecinek w wyrażeniach typu: „Zgodnie z art. 4”… • Równoważniki zdań (wypowiedzi bez orzeczenia) • Użycie zwrotu „Proszę Panią” • Czy można odmieniać wyraz wideo? • Które ze zdań jest poprawne? „Udzielam Panu kary upomnienia”... • Czy poprawne są zdania typu: „Celem jest zwalczanie i zapobieganie... • Zasady pisowni wyrazów z przedrostkiem „poza” • O słowie „charyzmatyczny” • Formy grzecznościowe na kopercie listu • „Zbierać najlepsze żniwa” czy „zbierać najlepsze żniwo”? • Wyrażenie „nowo otwarty” – razem czy osobno? • Pisownia „nie” rozdzielna czy łączna? • Jak prawidłowo podzielić wyraz ‘poduszka’ Jak prawidłowo powinnam napisać słowo „średnio zaawansowany” łącznie czy rozdzielnie, ponieważ niektóre słowniki ortograficzne wskazują na pisownię rozłączną? Słowo średnio, również traktowane jako spójna część znaczeniowa większości przymiotników i imiesłowów, piszemy oddzielnie np.: średnio zaawansowany, średnio wypieczony, średnio wydajny, średnio oszczędny, średnio sytuowany itp. Słowo to pisane jest łącznie jedynie w stałych, istniejących jako oddzielne definicyjnie, słowach-zrostach np. średniowieczny, średnioziarnisty, średnioterminowy, średnioprężny. ^ Powrót do góry ^ Jak powinniśmy mówić prawidłowo: • do Chorwacji czy na Chorwację (np. wyjeżdżam na wczasy)? • do solarium czy na solarium (np. chodzę raz w tygodniu)? • czy rzeczownik radio odmienia się czy nie (czyli zamiast „słyszałem w radio” ma być „słyszałem w radiu”)? Zawsze jedziemy do Chorwacji, chociaż jeździmy np. na Słowację. Okazuje się jednak, że językoznawcy dopuszczają obecnie także formę do Słowacji. Ale „na Chorwację” to błąd językowy. Zdecydowanie chodzi się do solarium, a nie „na”. Rzeczownik radio odmienia się przez przypadki klasycznie w liczbie pojedynczej: M. radio, D. radia, C. radiu, B. radio, Msc. radiem, N. radiu, W. radio! ^ Powrót do góry ^ Jak powinno się napisać: - „łamią sobie głowę, jakby tu uatrakcyjnić podróż” czy „łamią sobie głowę, jak by tu uatrakcyjnić podróż” - „nie jest to takie proste, jakby się wydawało” czy „nie jest to takie proste, jak by się wydawało”? W pierwszym przypadku proszę napisać: „Łamią sobie głowę, jak by tu uatrakcyjnić podróż.”, zaś w drugim: „Nie jest to takie proste, jakby się wydawało.” ^ Powrót do góry ^ Czy poprawnie mówi się, że jakiś środek jest ‘udrożniający’ czy udrażniający’? Poprawna jest tylko wersja: udrożniający. ^ Powrót do góry ^ Która z form odmiany jest prawidłowa: ulica Hauke Bosaka czy też Haukego Bosaka? Zasada naczelna języka polskiego w odniesieniu do nazwisk (także obco brzmiących) mówi, że jeśli możemy je odmienić według polskich grup deklinacyjnych, robimy to. Tutaj sugerujemy więc: ulica Haukego-Bosaka. Proszę jednak pamiętać, że to nazwisko piszemy z łącznikiem. Hauke to nie imię Bosaka, ale pierwszy człon jego nazwiska (Józef Hauke-Bosak). ^ Powrót do góry ^ Czy sformułowanie „w przeciwności do kogoś, czegoś” jest równie poprawne jak „w przeciwieństwie do kogoś, czegoś”? Czy można je traktować jako formy oboczne? Pierwsze ze sformułowań jest niepoprawne. Możemy powiedzieć (i napisać) jedynie „w przeciwieństwie do kogoś, czegoś”. Słowo 'przeciwność' oznacza co innego niż 'przeciwieństwo'. Przeciwność to niesprzyjająca okoliczność, którą napotykamy, dążąc do czegoś np.: Chciał studiować w Warszawie, ale spotkał na swej drodzy liczne przeciwności, wśród nich brak pieniędzy na mieszkanie w stolicy. 'Przeciwieństwo' to odwrotność czegoś, cecha, fakt lub działanie, będące w opozycji, np. W przeciwieństwie do mojego brata, nie lubię nurkowania. ^ Powrót do góry ^ W związku z pojawiającymi się wątpliwościami co do odmiany wyrazu obuwie, bardzo proszę o odmianę tego rzeczownika przez wszystkie przypadki w liczbie pojedynczej i mnogiej. Czy sformułowania: „obuwie są dostępne” i „obuwie jest dostępne” są poprawne? Czy należy powiedzieć: „obuwie, których” czy raczej „obuwie, którego”? Moje drugie pytanie dotyczy stosowania dużej litery na początku pierwszego zdania w liście, jeżeli po pozdrowieniu: „Witam serdecznie” pojawia się przecinek. Nie kończymy go kropką, więc czy następny wyraz należy zaczynać od dużej litery? 1. Obuwie to rzeczownik liczby pojedynczej, choć znaczeniowo używany jest zarówno w odniesieniu do jednej pary butów, jak i wielu par. W związku z tym nie możemy go odmienić w liczbie mnogiej. A oto prawidłowa odmiana: M. obuwie D. obuwia B. obuwie C. obuwiu N. obuwiem Msc. obuwiu W. obuwie! Zawsze więc powiemy: „obuwie jest dostępne” i „obuwie, którego”. Mówimy o obuwiu w dobie, gdy słowo obuwie wydaje się nieco skromne wobec mnogości stylów, modeli i materiałów, dlatego ulegamy tu pokusie podobnej do pokus pracowników firm wielu branż. Spotkamy się więc z ryzykami (choć ryzyko ma tylko l. poj.), mlekami (choć mleko jest tylko w l. poj.), odzieżami (choć w jęz. polskim istnieje tylko odzież). Przykładów jest więcej. Piszemy i mówimy: różne style obuwia, różne modele obuwia, modele obuwia z linii letniej... itp. Nie piszemy: obuwia zimowe, obuwia skórzane. To poważny błąd gramatyczny! 2. Nie jest w tym miejscu potrzebna duża litera. Po przecinku, zgodnie z zasadami polskiej interpunkcji, stosujemy małą literę. Kiedyś po powitaniu stosowano w listach zwyczajowo wykrzyknik (Szanowna Pani!) i wtedy na początku listów były wielkie litery. Zwyczaje zmieniły się, głównie za sprawą poczty e-mailowej. Współczesny przecinek po powitaniu implikuje początek treści listu z małej litery. ^ Powrót do góry ^ Jeśli ktoś złamał prawo to mówi się, że „prawo zostało złamane”. A gdy ktoś obszedł prawo to „prawo zostało...?” Taka forma po prostu nie istnieje. Nie wszystkie sformułowania w stronie czynnej możemy automatycznie zamieniać na stronę bierną. Jeśli język nie proponuje prawidłowej formy, musimy użyć innego sformułowania. Można powiedzieć „ktoś obszedł prawo” w stronie czynnej, choć właściwie jest to określenie potoczne i w sytuacjach oficjalnych oraz na piśmie nie powinno się go używać wcale. ^ Powrót do góry ^ Czy można bisować dwukrotnie, skoro bis znaczy: dwukrotnie, powtórnie, jeszcze raz? W warstwie znaczeniowej słowa „bisować” mieści się rzeczywiście owo „bi”, czyli podwójność. Z drugiej strony jednak, będąc na koncertach, spotykamy się często z sytuacją, gdy występ artystów tak spodobał się publiczności, że po pierwszym utworze na bis... był drugi – też na bis. Jeśli tak było – to w rzeczywistości artysta bisował dwukrotnie. Mamy tu więc do czynienia z sytuacją, w której „bisowaniem” nazywamy powtórzenie części występu ku uciesze publiczności, a jeśli nastąpiło to dwa razy – mogło być dwukrotne. I nie jest to błąd pod względem logicznym, choć na pierwszy rzut oka wydaje się być pleonazmem. ^ Powrót do góry ^ Ostatnio nagminnie używa się określenia „we krwi” – ilość alkoholu we krwi, badanie cholesterolu we krwi, zarazki we krwi, oznaczenie cukru we krwi, toksyny we krwi… Mnie to razi estetycznie i wolałbym napisać we wszystkich tych przypadkach po prostu: w krwi. Jak jest poprawnie? Określenia „we krwi” używa się na tej samej zasadzie, na jakiej piszemy: „wolałbym napisać we wszystkich formach”, a nie „w wszystkich formach”. Mamy tu do czynienia ze zrostem dwóch spółgłosek, dlatego dołączamy do przyimka samogłoskę „e”, ułatwiającą czytanie i wymowę. I nie ma w tym błędu. Napisanie „w krwi” nie będzie błędem, ale osoba, która przeczyta ten tekst (zwłaszcza na głos), będzie miała kłopoty fonetyczne. ^ Powrót do góry ^ Czy jeśli coś „potrafi zdziałać cuda”, można też powiedzieć, że coś „działa cuda”? Ktoś mi zarzucił, że nie można powiedzieć w ten sposób. Czy łączliwość tego związku jest aż tak silna, że nie można użyć sformułowania „działać cuda”? Dla przykładu: „nasza metoda potrafi zdziałać cuda”, ale już nie „nasza metoda działa cuda”? Związki frazeologiczne (bo o nich tu mowa) mają to do siebie, że nie są modalne, poza odmianą fleksyjną, która czasem jest możliwa. Dlatego, jeśli chcemy je zmieniać na własną rękę, musimy być przygotowani na słowa krytyki osób, które bardzo dbają o poprawność języka. Oczywiście są takie obszary jak żart językowy, neologizmy czy językowa fantazja każdego z nas jako użytkownika polszczyzny. Jeśli więc zmienia Pani stały związek tylko w potocznej rozmowie – dramat się nie dzieje, choć popełnia Pani błąd frazeologiczny. Natomiast w wypowiedziach na piśmie i szerszym forum rozmów obowiązują ścisłe reguły poprawności językowej. ^ Powrót do góry ^ Jaka jest prawidłowa forma zapisu skrótu „mój telefon wewnętrzny”: - tel. wew. 23 - telef. wewn. 23. Czy obie formy są prawidłowe, czy jedna z nich? A może jeszcze inaczej? Zdecydowanie sugerujemy użycie pierwszej wersji, tzn. „tel. wew.”, druga wersja jest skrótem nieprawidłowym. ^ Powrót do góry ^ Jaka jest poprawna forma dla rzeczownika liczby mnogiej „płytki”: „Nie zapomnij wybrać płytek do łazienki” (nie zapomnij wybrać – kogo?, czego? płytek) czy raczej „Nie zapomnij wybrać płytki do łazienki”(nie zapomnij wybrać – kogo?, co? – płytki)? Po przeczeniu powinno się używać dopełniacza (kogo?, czego?), nie zaś biernika (kogo?, co?). Najlepiej byłoby to zdanie sformułować następująco: „Nie zapomnij o wybraniu płytek do łazienki”. ^ Powrót do góry ^ Mam problem z podpisami pod zdjęcia. Czy na końcu tych, bądź co bądź zdań, powinno się stawiać kropkę, czy nie? Jak wygląda sprawa, gdy podpis składa się z dwóch zdań? To pierwsze zawsze zakończone jest kropką, a co z drugim? Redakcje stosują rozmaite rozwiązania. Jednak najczęściej nie stawiamy kropek w podpisach pod zdjęciami. Jeśli podpis składa się z dwóch lub więcej zdań, te, które są wewnątrz podpisu, mają kropki, końcowe zaś nie. W tym przypadku nie przejmujemy się tą niekonsekwencją jako wynikiem przyjęcia pewnej określonej konwencji. ^ Powrót do góry ^ Czy wyrażenie „południowy zachód” pisze się razem, czy osobno? Są to dwa oddzielne słowa, a więc piszemy je tak, jak w pytaniu: „południowy zachód”. Natomiast przymiotnik od tego kierunku świata zapisujemy: „południowo-zachodni”. Istnieje też określenie „południo-zachód”, które również zapisujemy z dywizem, a więc krótkim myślnikiem, nieoddzielonym spacjami. ^ Powrót do góry ^ Jak napisać zdanie: „Zobowiązuję się do nierozpowszechniania, niepublikowania, niekopiowania, niewykorzystywania”? To prawidłowy ortograficznie zapis. „Nie” z rzeczownikami pisze się łącznie, a więc: nierozpowszechnianie, niekopiowanie, niewykorzystywanie, a także: nieuczestniczenie, niedomaganie się, nieupominanie się. ^ Powrót do góry ^ Tłumaczę z angielskiego na polski tekst o wydawnictwie. W tekście angielskim pojawia się słowo „flatplan”. Z kontekstu wynika, że jest to nazwa planu publikacji, na którym widać strony ułożone kolejno w ostatecznym kształcie i kolejności, w jakiej zostaną wydrukowane. Jak brzmi polski odpowiednik słowa „flatplan”? Zastanawiam się również, czy w żargonie redaktorskim funkcjonuje jeszcze jakaś inna nazwa? Czy istnieje oficjalne słowo lub zwrot na określenie podpisu pod zdjęciem? Czy jest to po prostu właśnie „podpis pod zdjęciem”, czy też np. „komentarz do zdjęcia”, czy jeszcze inny zwrot? Język polski nie przewiduje oddzielnego słowa, które byłoby odpowiednikiem angielskiego „flatplan”. W praktyce redakcyjnej używamy na określenie tego rodzaju konspektu słowa szpigiel, które – według mojej wiedzy – jest niemieckie. Nie ma oddzielnego, jednego tylko słowa, nazywającego w polszczyźnie podpis pod ilustracją. Jest to może niewygodne w praktyce wydawniczej, ale tłumaczowi stwarza większe możliwości. Możemy więc napisać, tak jak Pani sugeruje: podpis pod zdjęciem, podpis do zdjęcia, komentarz do zdjęcia, opis zdjęcia, opis pod zdjęcie, itp. ^ Powrót do góry ^ Jak napisać poprawnie zdanie: „By poznać Wasze opinie jeszcze lepiej…” czy „By poznać Wasze opinie jeszcze bardziej…”? Sugerujemy wersję, która brzmi: „By poznać Wasze opinie jeszcze dokładniej...” lub „By jeszcze lepiej poznać Wasze opinie...” ^ Powrót do góry ^ Jak lepiej napisać: zwiększam dodatek na 1000 zł czy do 1000 zł? Prawidłowa forma tego sformułowania brzmi: zwiększam dodatek do 1000 zł (jeśli chodzi o zwiększenie dodatku, który wynosił np. 750 zł o 250 zł, a więc do kwoty 1000 zł). Jeśli chodziło o zwiększenie dodatku o kwotę 1000 zł, należałoby napisać: zwiększam dodatek o 1000 zł. ^ Powrót do góry ^ Jak powiedzieć poprawnie: „kompozycja olejów” czy „kompozycja olei”? Obie przytoczone odmiany są poprawne. Rzeczownik 'olej' odmienia się według I deklinacji męskiej, w której dopełniacz liczby mnogiej ma końcówkę -i, ale Słownik Języka Polskiego podaje formę lm D z końcówką -ów na pierwszym miejscu. ^ Powrót do góry ^ Czy można użyć słowa „wystuknięta”? Czy to jest prawidłowa forma od czasownika „stuknąć” lub „wystukać”? To słowo zostało użyte w takim kontekście: „ta literka pomyłkowo mi się wystuknęła” (chodzi o klawiaturę komputera). Przytoczona forma językowa jest nieprawidłowa. W tym przypadku powinno się użyć słowa: „wystukana”. Natomiast w tym zdaniu nie ma ani słowa „wystuknięta”, ani „wystukana”. Jest czasownik „wystukać”, odmieniony błędnie. Prawidłowo to zdanie brzmiałoby: „Ta litera omyłkowo mi się wystukała”. ^ Powrót do góry ^ Mam pytanie dotyczące pisowni wyrażeń w zdaniu: Brał udział „w konkursie”, jest zdobywcą nagrody „na konkursie”, otrzymał nagrody „na konkursie”? Jak poprawnie powinno brzmieć wyrażenie w przypadku festiwalu? Uczestniczył w festiwalu, zdobył nagrodę na festiwalu (w festiwalu)? I ostatnie: jest wykładowcą „na uczelni” czy „w uczelni”, studiował „na akademii/uniwersytecie” czy „w akademii”? Prawidłowa forma: brał udział „w konkursie”, zdobył nagrodę „w konkursie”. Nie ma tu innej możliwości prawidłowego użycia przyimka. W przypadku festiwalu: brał udział „w festiwalu”, zdobył nagrodę „na festiwalu”. Studiować można „na uczelni” albo „na uniwersytecie”, ale w przypadku akademii jest już inaczej. Mówimy: studiował „w akademii”, sformułowanie „na akademii” jest dopuszczalne, ale mniej poprawne. Jeśli chodzi o wykładanie na uczelni, można powiedzieć: jest „wykładowcą uczelni” albo jest „wykładowcą na uczelni”. I dalej: jest „wykładowcą na uniwersytecie”, jest „wykładowcą uniwersytetu”. I w końcu: jest „wykładowcą w akademii” lub „wykładowcą akademii”. ^ Powrót do góry ^ W naszej branży, a zatem – w konsekwencji – także w naszym biuletynie wewnętrznym, często używamy słowa implementacja. Czy można wiedzieć, skąd ono pochodzi, co dokładnie oznacza i czy można je zastąpić jakimś równorzędnym polskim słowem? Implementacja to słowo pochodzące z łaciny, które stosować można w dwóch znaczeniach: informatycznym i jako pojęcie z zakresu teorii decyzji (a więc stosowane w: matematyce, psychologii, zarządzaniu i politologii). W znaczeniu pierwszym to informatyczny proces wdrożenia abstrakcyjnego systemu lub programu w konkretny komputer lub program. Implementacja ma na celu zintegrowanie nowego systemu z ważnymi procesami w przedsiębiorstwie, by poprawić funkcjonowanie firmy. Implementacja w teorii decyzji to część procesu decyzyjnego, polegająca na urzeczywistnieniu podjętej decyzji. W biuletynach panuje moda na to słowo. Często jest optymalnym określeniem i nie warto go uparcie tłumaczyć na polski. Jeśli jednak ma to swoje uzasadnienie, warto je zastąpić innymi słowami: wprowadzenie, wdrożenie, zastosowanie, realizacja w praktyce. Trzeba pamiętać, że nawet w sytuacji, gdy wszyscy czytelnicy doskonale znają znaczenie jakiegoś zapożyczenia, zdecydowanie łatwiej przyswaja im się słowa rodzime. Ma to wpływ na jakość odbioru i ocenę przydatności publikowanego w biuletynie artykułu. ^ Powrót do góry ^ W okresie świątecznym zawsze mamy w naszej firmie kłopot dotyczący pisowni rozmaitych słów związanych ze świętami. Czy Wesołych Świąt zawsze trzeba pisać z dużych liter? Jak zapisuje się inne tego typu sformułowania? Jeśli chodzi o życzenie Wesołych Świąt, piszemy je wielkimi literami ze względów uczuciowych i grzecznościowych. A więc, jeśli zamieszczają Państwo te życzenia w piśmie dla pracowników czy partnerów i klientów, zdecydowanie rekomendujemy użycie tu wielkich liter. Nazwy świąt i dni świątecznych także zawsze piszemy wielkimi literami, a więc m.in.: Nowy Rok, Boże Narodzenie, Gwiazdka, Wielkanoc, Popielec (ale: środa popielcowa z małej), Wielki Tydzień, Wielki Czwartek, Wielki Piątek, Wielka Sobota, Wszystkich Świętych. Natomiast nazwy obrzędów, zabaw i zwyczajów piszemy z małych liter. Mamy więc: tłusty czwartek, andrzejki, mikołajki, dożynki, dyngus, oczepiny, walentynki (tak!), zaręczyny. Zdajemy sobie sprawę, że obecnie powszechnie stosowane i bardzo modne jest używanie wielkich liter wszędzie, gdzie to tylko możliwe. Najczęściej widzimy to w reklamach i tekstach promocyjnych. Język się zmienia, a tu wyraźnie widoczny jest wpływ języków firm macierzystych koncernów, które zamawiają te reklamy. Póki jednak jesteśmy w stanie nad tym panować, starajmy się w naszych gazetach używać prawidłowych form. ^ Powrót do góry ^ Często słyszę stałe zwroty w niecodziennych formach: np. zamiast „mam tego po same uszy” – „mam tego wkoło uszu” albo zamiast „cierpiał męki Tantala” – „miał męczarnie Tantala”. Czasami mój znajomy mówi także „Było tam tak zimno, że to poezja”, a chyba zwrotem „to poezja” określa się raczej pozytywne i piękne wydarzenia? Proszę o odpowiedź, na ile poważne to błędy i czy można je tolerować (przynajmniej w mowie)? Przysłów, powiedzonek i stałych związków frazeologicznych powinno się używać w prawidłowych brzmieniach. A to dlatego, że chociaż używające ich błędnie osoby na ogół w końcu zrozumiemy dobrze, takie burzenie tradycji językowej może prowadzić do semantycznych nieporozumień. Najlepszym przykładem jest używanie przez owego znajomego zwrotu, zarezerwowanego do określania rzeczy pięknych, dla oddania wrażeń zupełnie nieprzyjemnych. Można by pomyśleć, że owemu znajomemu niska temperatura bardzo odpowiadała i dlatego użył właśnie takiego zwrotu. A więc nieprawidłowe użycia stałych złożeń znaczeniowych są błędami językowymi – nie tak może rażącymi jak błędy ortograficzne w piśmie czy gramatyczne w mowie, ale jednak błędami. Niestety, coraz mniej ludzi na tyle dobrze zna polszczyznę, aby używać prawidłowo i świadomie całego jej bogactwa frazeologicznego. Na pewno świetnym treningiem dla intelektu jest w tej materii lektura dobrej literatury, bogatej w użycia tego rodzaju sformułowań. ^ Powrót do góry ^ Często spotykam się z opinią, że pisanie daty w sformułowaniu np.  „Dnia 15 września br. obradowała Rada Nadzorcza” jest błędne. Jak powinien wyglądać poprawny zapis? Taki zapis daty jest jakby żywcem skopiowany ze stenotypicznego zapisu spotkania tejże rady. Jeżeli chcemy, aby nasz przekaz lepiej trafiał do czytelników, był mniej oficjalny, a bliższy naszych wspólnych spraw, piszmy: • zamiast: „Dnia 15 września br. odbyło się spotkanie Rady Nadzorczej”, • w następujący sposób: „Spotkanie Rady Nadzorczej odbyło się 15 września tego roku.” lub • zamiast „W dniach 12-14 listopada br. spotkaliśmy się na wyjeździe integracyjnym w Słupsku.”, • w następujący sposób: „Nasz wyjazd integracyjny był okazją do spotkania w Słupsku między 12 a 14 listopada.” Wszyscy na pewno będą pamiętać, który to był rok. ^ Powrót do góry ^ Czy w zestawieniu znaków w rodzaju: ?”. !”. ...”. powinna być kropka na końcu, czy należy uznać ją za zbędną (nadmiarową)? Są różne zdania i różne słowniki wskazują inaczej. Proszę o podanie swojej interpretacji zagadnienia lub podanie jednoznacznego rozstrzygnięcia. Np. w zadaniu: Wspominając minione lata, moglibyśmy powtórzyć za Gałczyńskim: „Ile razem dróg przebytych? Ile ścieżek przedeptanych?”. kropka na końcu chyba jest zbędna? Diabeł tkwi tutaj w szczegółach, jeśli chodzi o poruszony problem, wszystko zależy od konkretnego przypadku. W przykładzie, który jest tutaj przywołany, kropka jest jak najbardziej na miejscu. Znaki zapytania umieszczone są bowiem wewnątrz cudzysłowu, należą do cytatu. Natomiast zdanie główne ma charakter orzekający, nie jest zdaniem pytającym. Dlatego tutaj kropka na końcu musi pozostać. Polecam Panu lekturę „Słownika interpunkcyjnego języka polskiego” Jerzego Podrackiego. Może Pan także zajrzeć do tekstu poradnikowego pod tytułem „Cudzysłów – nasz czy cudzy?” ^ Powrót do góry ^ Jak pisać daty? 22.07.1944 22.VII.1944 r. 22. lipca 1944 r. Poprawny zapis jest następujący: 22.07.1944 22 VII 1944 r. 22 lipca 1944 r. ^ Powrót do góry ^ W naszym biuletynie od lat podczas opisywania firmowych wydarzeń, w których biorą udział ważne osobistości, piszemy ich funkcje i tytuły naukowe (Dyrektor, Profesor) z dużej litery. Ostatnio ktoś zwrócił nam uwagę, że to jest błąd. Jak jest naprawdę? Według obowiązujących zasad polskiej ortografii rzeczywiście takie słowa, jakimi są nazwy godności (prezydent, premier, minister, prezes, dyrektor) oraz tytuły naukowe i zawodowe (magister, profesor, inżynier) pisać należy małą literą. Jednak istnieje (również w słownikach ortograficznych) wzmianka, iż dopuszczalne jest użycie wielkiej litery ze względów uczuciowych i grzecznościowych, zależne indywidualnie od piszącego. Jeżeli od wielu lat stosują Państwo wielkie litery jako wyraz szacunku dla tych osób – być może nie warto tego nagle zmieniać. Proszę jednak nie zapominać, że biuletyn to słowo pisane, prasa – należałoby więc przyjąć jako regułę standardy ogólne, dotyczące wszystkich piszących w języku polskim. W tym przypadku – poprawną ortografię jezyka polskiego. ^ Powrót do góry ^ Przygotowując ulotkę, natrafiliśmy na problem językowy: przeciwgrzybiczne czy przeciwgrzybicze? W różnych słownikach znaleźliśmy różne wersje… Państwa problem wyniknął z bogactwa słowotwórczego języka polskiego. Nazywając specyfik, który ma działać przeciw grzybicy, odkrywamy dwie, równowrzędne – jak można sądzić – wersje. Jednak dominująca w języku polskim reguła tworzenia przymiotników określających środki przeciwdziałające czemuś wskazuje zdecydowanie na wersję przeciwgrzybiczy – przeciwdziałający grzybicy, leczący grzybicę, podobnie jak np. przeciwgruźliczy (nie zaś przeciwgruźliczny) czy przeciwlotniczy (a nie przeciwlotniczny). ^ Powrót do góry ^ Bardzo proszę o odpowiedz, czy przecinki w zdaniu: „Z okazji zbliżających się Świąt Bożego Narodzenia i Nowego Roku, naszym stałym oraz nowym klientom, życzymy wszystkiego najlepszego” wstawione są poprawnie. W przytoczonym zdaniu w ogóle nie trzeba stawiać przecinków. Jest to pojedyncze zdanie obudowane okolicznikami i dopełnieniami. Warto natomiast w tej formułce życzeń użyć dużej litery w słowie „Klientom”. Na pewno, życząc im dobrych Świąt i Nowego Roku, odnoszą się do nich Państwo z pewną dozą szacunku, która uzasadnia taką ortografię. Zdanie wyglądałoby więc tak: Z okazji zbliżających się Świąt Bożego Narodzenia i Nowego Roku naszym stałym oraz nowym Klientom życzymy wszystkiego najlepszego. ^ Powrót do góry ^ Czy poprawne są formy: „Czekają mnie tylko sesja i egzaminy.” „Rozmawialiśmy o poezji i liryce Norwida” Wydaje mi się, że zestawienie tych wyrazów jest błędne. W zdaniach, o które Pani pyta, mamy do czynienia z tzw. tautologiami, zwanymi też potocznie „masło maślane”. Przecież egzaminy to część sesji, a poezja to liryka. Pani intuicja była słuszna. Wystarczy powiedzieć „Czeka mnie tylko sesja”, „Rozmawialiśmy o liryce Norwida”. ^ Powrót do góry ^ Mam pewne wątpliwości w użyciu związków frazeologicznych. Czy można powiedzieć w ten sposób: „Biegały po mnie mrówki”? Czy jest to błąd, spotkałam się bowiem tylko ze sformułowaniem „Chodziły po mnie mrówki”. Drugi związek „męki Tantala” wydaje mi się źle użyty w zdaniu: Oglądałam książkę, swoją nagrodę za całoroczne męki Tantala w szkole. Brzmi to jakoś nieporęcznie. Czy mogli by Państwo rozwiać moje wątpliwości? W pierwszym przypadku nie mamy do czynienia ze związkiem frazeologicznym bardzo „sztywnym” i często używanym właśnie w tej koniecznie, a nie innej formie. Myślę więc, że te mrówki mogą i chodzić, i biegać, i przebiegać – nie będzie to błąd. W drugim przypadku faktycznie wyrażenie „męki Tantala” zostało użyte w niewłaściwym kontekście. Proszę sięgnąć do mitologii i przypomnieć sobie, na czym polegały męki Tantala – wtedy stanie się jasne, dlaczego raczej nie doznaje ich się w szkole. ^ Powrót do góry ^ Czy należy stawiać przecinek po wyrażeniach typu: Zgodnie z art. 4… Na zasadzie wyjątku od par. 1… Niezależnie od wyników końcowych… Po wszystkich wymienionych przez Panią początkach zdań nie ma konieczności używania przecinka. Jeśli się go tam stawia, wynika to raczej z przesłanek logicznych, a nie interpunkcyjnych, ale w tym przypadku trzeba by zanalizować całe zdanie, nie zaś sam jego początek. ^ Powrót do góry ^ Czy można używać zwrotu, mówiąc np.: „Dziś ciepło!” zamiast „Dziś jest ciepło.” Np. oglądając obraz w galerii: „Piękny!” zamiast „Ten obraz jest piękny.” Zaznaczam, że chodzi mi o język mówiony i wiem też, iż powinno mówić się pełnym zdaniem, ale czy dopuszczalne są stwierdzenia bez wyrazu „jest”. Wydaje mi się, że jest to sposób wypowiedzi przedstawiający sytuację bardziej emocjonująco. I jeszcze jedno – czy poprawne jest stwierdzenie „spojrzeli się za siebie”. Już tłumaczę sytuację – jechałem z żoną samochodem i z naprzeciwka jechali znajomi, którzy zobaczyli nas w momencie, kiedy ich mijaliśmy. Obrócili głowy, bo ja to widziałem w lusterku i powiedziałem wtedy żonie, że „oni” spojrzeli się za siebie. Czy jest to dopuszczalne stwierdzenie? Pierwsza poruszona kwestia jest dość oczywista. Oczywiście w potocznej mowie możemy się porozumiewać równoważnikami zdań (wypowiedzi bez orzeczenia), pojedynczymi słowami z wykrzyknikiem. Są one na ogół przez odbiorców dobrze rozumiane i raczej nikt nie odbiera ich jako błędów językowych. W drugim przypadku proponowane przez nas wersje to: „Oni się obejrzeli” lub „Oni spojrzeli za siebie”. Czasownik „spojrzeć” nie jest czasownikiem zwrotnym. ^ Powrót do góry ^ Mam pytanie dotyczące użycia zwrotu „Proszę Panią”. Czy poprawne jest użycie tego zwrotu jako „przerywnika” w zdaniu? Np. Proszę Panią, ale czy Pani przesłała dowód wpłaty? Mam z tym zwrotem „problemy”. Jestem pracownikiem infolinii i zarzucono mi błędy językowe w rozmowie z klientami (chodzi o użycie ww. zwrotu). Forma „Proszę Panią” jest prawidłowa tylko w sytuacji, gdy mówimy np.: „Proszę Panią o podanie numeru telefonu”, czyli prosimy jakąś panią o coś. W sytuacji, gdy chcemy użyć formy grzecznościowej, zawsze mówimy: „Proszę Pani”. ^ Powrót do góry ^ Czy można odmieniać wyraz wideo? Wyraz „wideo” jest nieodmienny bez wyjątków. ^ Powrót do góry ^ Które ze zdań jest poprawne? „Udzielam Panu kary upomnienia”. „Udzielam Panu karę upomnienia”. Czasownik „udzielać” łączy się z dopełniaczem. W tym przypadku prawidłowa byłaby forma „udzielam kary”. Sugerowałabym jednak używać tutaj raczej sformułowania: „Karzę Pana upomnieniem” lub „Zostaje Pan ukarany upomnieniem” albo po prostu: „Upominam Pana”. Konstrukcja językowa „Udzielam Panu kary upomnienia” jest nieprawidłowa. ^ Powrót do góry ^ Chciałbym zapytać, czy poprawne są zdania typu: „Celem jest zwalczanie i zapobieganie terroryzmowi”. „Do jego obowiązków należy tworzenie, kontrolowanie i zarządzanie systemem”. Wydaje się, że zdania w tej formie naruszają zasadę związku zgody (tworzyć co?, zarządzać czym?), ale czy takie użycie nie jest dopuszczalne, choćby ze względów praktycznych? Jest właśnie tak, jak Pan sądzi. Czasem przy wymienianiu np. kilku funkcji czegoś lub kogoś uzgadniamy orzeczenie jedynie z ostatnim z rzeczowników, właśnie ze względów praktycznych i wtedy nie jest to błąd. Jednak pierwsze z przytoczonych przez Pana zdań można sformułować inaczej: „Celem jest zwalczanie terroryzmu i zapobieganie mu”. ^ Powrót do góry ^ Proszę o wyjaśnienie zasad łącznej i rozdzielnej pisowni wyrazów ze słówkiem „poza”. Mam np. wątpliwości czy powinnam napisać „poza projektowy” czy też „pozaprojektowy”. W języku polskim wszystkie przedrostki – rodzime i obce – pisze się łącznie w wyrazami pospolitymi, np. anormalny, międzyludzki, nadodrzański, podbramkowy, przeciwciało, pozakulisowy, wokołoziemski itp., a zatem także: pozaprojektowy. ^ Powrót do góry ^ Hodowcy i miłośnicy koni arabskich używają czasem przymiotnika „charyzmatyczny” w odniesieniu do niektórych, szczególnie pięknych przedstawicieli rasy. Mają przy tym na myśli konia, który porusza się żwawym, zdecydowanym krokiem, dumnie wygina szyję, śmiało spogląda wokół, często przy tym rży, jakby ogłaszał całemu światu, że oto idzie „król stajni”, świadomy swojej urody i siły. Zarówno sylwetka takiego konia, jak i sposób zachowania są charakterystyczne. W środowisku miłośników koni arabskich określenie „charyzmatyczny” stanowi element żargonu – jest zrozumiałe i kojarzy się jednoznacznie. Moje wątpliwości budzi jednak stosowanie tego określenia w stosunku do zwierzęcia, a nie osoby. Czy jest dopuszczalne jego używanie w opisanym kontekście? Jeśli tak, to czy można śmiało skorzystać z niego w tekście artykułu (w prasie fachowej), a nie jedynie w mowie potocznej? Określenie „charyzmatyczny” zwykliśmy wiązać z osobami. Słownik języka polskiego podpowiada nam jednak, że „charyzmatyczny” to znaczy: „związany z charyzmatem, obdarzony charyzmą”. Z kolei jedno ze znaczeń słowa „charyzma” (przenośne) jest według wspomnianego słownika następujące: „szczególe piętno, znamię, znak wyróżniający”. Jeśli więc wyprowadzimy z tych słownikowi definicji logiczne rozumowanie, koń charyzmatyczny byłby to taki koń, który nosi jakieś szczególne, wyróżniające go cechy. Dlatego z całą pewnością może Pani używać takiego przymiotnika w odniesieniu do niezwykłych arabów, tym bardziej, że jak Pani wspomniała, teksty, w których ich Pani użyje, przeznaczone są dla osób znających i rozumiejących to określenie właśnie w taki sposób. ^ Powrót do góry ^ Czy są reguły dotyczące form grzecznościowych przed imieniem i nazwiskiem adresata listu na kopercie? Jaka jest najbardziej elegancka forma? Chodzi o adresowanie listów. Pan prof. Jan Kowalski czy  Sz. P. prof. Jan Kowalski, a może W. Pan prof. Jan Kowalski? Spór na ten temat co jakiś czas odżywa i nie potrafimy znaleźć zaleceń językoznawców w tej sprawie. Być może wszystkie te formy zależą jedynie od woli i przyzwyczajeń nadawcy? Jeśli chcą Państwo stosować formę bardzo elegancką, w adresie tytuły i nazwisko powinny wyglądać następująco: Szanowny Pan Profesor Jan Kowalski (czyli żadnych skrótów – wszystkie słowa w pełnej wersji). Jeśli zdecydowani są Państwo posłużyć się skrótami, początek adresu powinien wyglądać tak: Sz. P.  Prof. dr hab. Jan Kowalski. ^ Powrót do góry ^ Czy poprawne jest stwierdzenie „zbierać najlepsze żniwa”, czy jednak powinno ono brzmieć: „zbierać najlepsze żniwo”? Konkretnie dotyczy to zdania, które traktuje o sytuacji, iż tylko postępując w określony sposób możesz zebrać najlepsze, i właśnie: żniwa czy żniwo? Proszę o wskazanie poprawnej formy i odpowiedź, czy forma druga wówczas jest choćby „do przyjęcia”? Określenie „zbierać najlepsze żniwo” jest związkiem frazeologicznym języka polskiego. Tego rodzaju sformułowania mają to do siebie, że należy ich używać właśnie w tej, a nie innej formie, natomiast wariacje na ich temat są błędami językowymi. Czasem świadomie łamiemy związki frazeologiczne, np. dla uzyskania efektu humorystycznego. W tym przykładzie trudno jednak znaleźć uzasadnienie, dla którego interwencja w stały związek miałaby jakiś sens logiczny. ^ Powrót do góry ^ Nurtuje mnie prosta kwestia ortograficzna związana z pisownią łączną bądź oddzielną wyrazu „nowo otwarty”. W słowniku ortograficznym znalazłam pisownię oddzielną, także moje „wyczucie ortograficzne” podpowiadało mi pisanie tych wyrazów osobno. Jednak dla upewnienia się przejrzałam wiele stron www, gdzie różne firmy zapraszały do swoich nowo…otwartych oddziałów, sklepów itp. Stosowały pisownię raz łączną, raz oddzielną. Dlatego dalej mam wątpliwości, jak wyrażenie to powinno być pisane – razem czy osobno? A może obie formy są dopuszczalne? Słowniki języka polskiego podają obowiązującą pisownię po to, żebyśmy korzystając z naszego języka, nie popełniali błędów. Jak wiadomo, są sytuacje, w których ludzie przekraczają różne zasady, czasem dużo poważniejsze niż reguły ortografii. W internecie aż roi się od najróżniejszych błędów; nie tylko ortograficznych, ale i merytorycznych, dlatego nigdy nie należy tego medium informacyjnego traktować jako „ostatecznej instancji”. Reguła dotycząca pisowni słów takich jak „nowo otwarty” brzmi następująco: wyrażenia, w których pierwszy człon jest przysłówkiem, a drugi jest imiesłowem odmiennym lub przymiotnikiem określanym przez ten przysłówek, traktuje się jako zestawienia i pisze oddzielnie. Przykłady: cicho pisząca (maszyna), daleko idący (wniosek), dziko rosnący, jednakowo brzmiący, świeżo malowany, wysoko kwalifikowany, zdalnie sterowany, nowo powstający, nowo mianowany, nowo przyjęty, wreszcie: nowo otwarty. ^ Powrót do góry ^ Czy w zdaniu „Nie ważne jaką firmę prowadzisz – zasługujesz na poranną kawę” wyrażenie „nie ważne” może być pisane rozdzielnie? Przysłówki utworzone od rzeczowników (ważny – ważne) z partykułą 'nie' piszemy zawsze łącznie, bez względu na to, jaką rolę pełnią one w zdaniu. Jeśli więc to zadnie ma być zgodne z zasadami polskiej ortografii, nie można napisać „nie ważne” rozdzielnie, bo będzie to błąd. ^ Powrót do góry ^ Jak prawidłowo podzielić wyraz ‘poduszka’: po-duszka czy pod-uszka? Wyraz 'poduszka' dzielimy następująco: po - dusz - ka. Innej możliwości nie ma. ^ Powrót do góry ^